Στο Βανουάτου, η γη ανοίγει κρατήρες, υψώνει σύννεφα στάχτης και θυμίζει πως τα νησιά του Ειρηνικού δεν γεννήθηκαν ήσυχα. Πρόκειται για ένα αρχιπέλαγος ηφαιστειακής προέλευσης, απλωμένο ανάμεσα στα Νησιά Σολομώντα και τα Φίτζι, με τροπικά δάση, μαύρες και λευκές παραλίες, κοραλλιογενείς υφάλους και χωριά που διατηρούν στενή σχέση με τη γη των προγόνων τους.
Η πρωτεύουσα Πορτ Βίλα βρίσκεται στο νησί Εφάτε. Είναι πολύχρωμη και στραμμένη προς τη θάλασσα, με γαλλικές και βρετανικές επιρροές, καταστήματα, καφέ και έναν ρυθμό που μοιάζει να επιβραδύνεται μόλις απομακρυνθεί κανείς από το κέντρο. Πέρα από αυτήν, όμως, αρχίζει ένα διαφορετικό Βανουάτου. Εκείνο των μικρών νησιών, των χωμάτινων δρόμων, των πιρόγων και των κοινοτήτων όπου η καθημερινότητα εξακολουθεί να οργανώνεται γύρω από την οικογένεια, τη γη και την παράδοση.
Οι κάτοικοι αποκαλούνται Ni-Vanuatu και η πολιτισμική ποικιλία της χώρας είναι τουλάχιστον εντυπωσιακή. Σε ένα σχετικά μικρό σύμπλεγμα νησιών μιλιούνται περισσότερες από εκατό (!) τοπικές γλώσσες, ενώ το Bislama, μαζί με τα αγγλικά και τα γαλλικά, συνδέει ανθρώπους με διαφορετική καταγωγή και γλωσσική παράδοση.
Η λέξη που εξηγεί καλύτερα τη χώρα είναι η kastom. Δεν σημαίνει απλώς «έθιμο». Περιλαμβάνει τη γνώση που περνά από γενιά σε γενιά, τις τελετουργίες, τους χορούς, την κοινωνική οργάνωση, τη σχέση με τους προγόνους και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα διαχειρίζεται τη γη και τις διαφορές της. Η kastom δεν ανήκει στο παρελθόν. Εξακολουθεί να επηρεάζει τον γάμο, την απονομή κύρους, την τοπική διακυβέρνηση και την καθημερινή ζωή.
Η ιστορία του Βανουάτου είναι εξίσου ιδιαίτερη. Οι Ευρωπαίοι ονόμασαν το αρχιπέλαγος Νέες Εβρίδες και από το 1906 Βρετανία και Γαλλία το διοικούσαν από κοινού. Το λεγόμενο Αγγλογαλλικό Συγκυριαρχείο δημιούργησε ένα παράδοξο αποικιακό σύστημα: δύο διοικήσεις, δύο αστυνομίες, δύο εκπαιδευτικά δίκτυα και διαφορετικές νομοθεσίες συνυπήρχαν στα ίδια νησιά.
Το κίνημα για την ανεξαρτησία ενισχύθηκε τη δεκαετία του 1970. Στις 30 Ιουλίου 1980 οι Νέες Εβρίδες έπαψαν να υπάρχουν ως αποικιακή ονομασία και γεννήθηκε η ανεξάρτητη Δημοκρατία του Βανουάτου. Το όνομά της συνδέει τις λέξεις vanua, που σημαίνει γη ή πατρίδα και tu, που σημαίνει στέκομαι: «η γη μας που στέκεται».
Στο νησί Τάννα βρίσκεται ένα ακόμη από τα ισχυρότερα σύμβολα της χώρας, το Ηφαίστειο Yasur. Ο κρατήρας του είναι προσιτός από τη στεριά και, όταν πέφτει το σκοτάδι, οι εκρήξεις φωτίζουν τον ουρανό με κόκκινες και πορτοκαλί λάμψεις.
Το Βανουάτου βρίσκεται σε μία από τις πιο σεισμικά και ηφαιστειακά ενεργές περιοχές του πλανήτη και εκτίθεται συχνά σε τροπικούς κυκλώνες, σεισμούς και εκρήξεις. Η κλιματική αλλαγή, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και η διάβρωση των ακτών δεν αποτελούν μακρινές προβλέψεις για τους κατοίκους. Είναι ήδη μέρος της ζωής τους και παρά τις δοκιμασίες, οι κάτοικοι επιβεβαιώνουν το όνομά του ως η γη που στέκεται.
Η πρωτεύουσα Πορτ Βίλα βρίσκεται στο νησί Εφάτε. Είναι πολύχρωμη και στραμμένη προς τη θάλασσα, με γαλλικές και βρετανικές επιρροές, καταστήματα, καφέ και έναν ρυθμό που μοιάζει να επιβραδύνεται μόλις απομακρυνθεί κανείς από το κέντρο. Πέρα από αυτήν, όμως, αρχίζει ένα διαφορετικό Βανουάτου. Εκείνο των μικρών νησιών, των χωμάτινων δρόμων, των πιρόγων και των κοινοτήτων όπου η καθημερινότητα εξακολουθεί να οργανώνεται γύρω από την οικογένεια, τη γη και την παράδοση.
Οι κάτοικοι αποκαλούνται Ni-Vanuatu και η πολιτισμική ποικιλία της χώρας είναι τουλάχιστον εντυπωσιακή. Σε ένα σχετικά μικρό σύμπλεγμα νησιών μιλιούνται περισσότερες από εκατό (!) τοπικές γλώσσες, ενώ το Bislama, μαζί με τα αγγλικά και τα γαλλικά, συνδέει ανθρώπους με διαφορετική καταγωγή και γλωσσική παράδοση.
Η λέξη που εξηγεί καλύτερα τη χώρα είναι η kastom. Δεν σημαίνει απλώς «έθιμο». Περιλαμβάνει τη γνώση που περνά από γενιά σε γενιά, τις τελετουργίες, τους χορούς, την κοινωνική οργάνωση, τη σχέση με τους προγόνους και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα διαχειρίζεται τη γη και τις διαφορές της. Η kastom δεν ανήκει στο παρελθόν. Εξακολουθεί να επηρεάζει τον γάμο, την απονομή κύρους, την τοπική διακυβέρνηση και την καθημερινή ζωή.
Η ιστορία του Βανουάτου είναι εξίσου ιδιαίτερη. Οι Ευρωπαίοι ονόμασαν το αρχιπέλαγος Νέες Εβρίδες και από το 1906 Βρετανία και Γαλλία το διοικούσαν από κοινού. Το λεγόμενο Αγγλογαλλικό Συγκυριαρχείο δημιούργησε ένα παράδοξο αποικιακό σύστημα: δύο διοικήσεις, δύο αστυνομίες, δύο εκπαιδευτικά δίκτυα και διαφορετικές νομοθεσίες συνυπήρχαν στα ίδια νησιά.
Το κίνημα για την ανεξαρτησία ενισχύθηκε τη δεκαετία του 1970. Στις 30 Ιουλίου 1980 οι Νέες Εβρίδες έπαψαν να υπάρχουν ως αποικιακή ονομασία και γεννήθηκε η ανεξάρτητη Δημοκρατία του Βανουάτου. Το όνομά της συνδέει τις λέξεις vanua, που σημαίνει γη ή πατρίδα και tu, που σημαίνει στέκομαι: «η γη μας που στέκεται».
Στο νησί Τάννα βρίσκεται ένα ακόμη από τα ισχυρότερα σύμβολα της χώρας, το Ηφαίστειο Yasur. Ο κρατήρας του είναι προσιτός από τη στεριά και, όταν πέφτει το σκοτάδι, οι εκρήξεις φωτίζουν τον ουρανό με κόκκινες και πορτοκαλί λάμψεις.
Το Βανουάτου βρίσκεται σε μία από τις πιο σεισμικά και ηφαιστειακά ενεργές περιοχές του πλανήτη και εκτίθεται συχνά σε τροπικούς κυκλώνες, σεισμούς και εκρήξεις. Η κλιματική αλλαγή, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και η διάβρωση των ακτών δεν αποτελούν μακρινές προβλέψεις για τους κατοίκους. Είναι ήδη μέρος της ζωής τους και παρά τις δοκιμασίες, οι κάτοικοι επιβεβαιώνουν το όνομά του ως η γη που στέκεται.
